Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów 2027 – data, znaczenie i obchody w Krakowie

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką w 2027 roku przypada 24 marca. To państwowe święto przypomina ludzi, którzy podczas Zagłady udzielali pomocy prześladowanym Żydom, często narażając życie własne i swoich bliskich. Dla mieszkańców Krakowa jest to również okazja, aby poznać historie związane z gettem krakowskim, Apteką pod Orłem i innymi miejscami pamięci.

SPIS TREŚCI

Kiedy przypada Narodowy Dzień Pamięci w 2027 roku?
Czy 24 marca jest dniem wolnym od pracy?
Dlaczego święto obchodzimy 24 marca?
Kiedy ustanowiono Narodowy Dzień Pamięci?
Jak Polacy pomagali Żydom pod okupacją niemiecką?
Kim są Sprawiedliwi wśród Narodów Świata?
Polacy ratujący Żydów – krakowskie historie i miejsca pamięci
Jak uczcić 24 marca w Krakowie?
Jak przygotować obchody w szkole lub instytucji?
Jak odpowiedzialnie opowiadać o ratowaniu Żydów?
Najczęstsze pytania
Podsumowanie

Kiedy przypada Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów w 2027 roku?

W 2027 roku Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką przypada w środę, 24 marca. Data święta jest stała, dlatego każdego roku obchody odbywają się tego samego dnia.

Data	24 marca 2027 roku
Dzień tygodnia	środa
Charakter dnia	święto państwowe i dzień pamięci
Czy jest wolne od pracy?	nie
Rocznica	83. rocznica zbrodni w Markowej

Obchody mogą obejmować uroczystości państwowe i lokalne, składanie kwiatów, zapalanie zniczy, lekcje historii, wykłady, pokazy filmów, spotkania ze świadkami i badaczami oraz wizyty w muzeach. Szczegółowy program wydarzeń w Krakowie warto sprawdzić bliżej 24 marca na stronach miejskich instytucji kultury, oddziału Instytutu Pamięci Narodowej i Muzeum Krakowa.

Czy 24 marca 2027 roku jest dniem wolnym od pracy i szkoły?

Nie. Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką jest świętem państwowym, ale nie należy do dni ustawowo wolnych od pracy. W środę 24 marca 2027 roku urzędy, szkoły, uczelnie, sklepy i zakłady pracy działają co do zasady normalnie, o ile dana placówka nie wprowadzi własnych zmian organizacyjnych.

Brak dnia wolnego nie oznacza, że święto ma wyłącznie symboliczny charakter. Szkoły i instytucje mogą włączyć temat do zajęć, zorganizować apel, wystawę lub spacer historyczny. Pracownicy mogą natomiast uczestniczyć w wydarzeniach odbywających się po godzinach pracy albo odwiedzić miejsce pamięci w innym dogodnym terminie.

Dlaczego Narodowy Dzień Pamięci obchodzimy właśnie 24 marca?

Data 24 marca upamiętnia zbrodnię dokonaną w 1944 roku w Markowej na Podkarpaciu. Niemieccy żandarmi zamordowali wówczas Józefa i Wiktorię Ulmów, ich sześcioro dzieci oraz nienarodzone dziecko Wiktorii. Zginęło również ośmioro Żydów ukrywanych w domu Ulmów.

Ofiarami byli Saul Goldman oraz jego synowie Baruch, Mechel, Joachim i Mojżesz, a także Gołda Grünfeld, Lea Didner i jej mała córka Reszla. Wymienianie ich imion jest ważne, ponieważ sens tego dnia nie ogranicza się do pamięci o pomagających. Święto przypomina także o konkretnych osobach, którym próbowano ocalić życie i które zostały zamordowane przez niemieckich sprawców.

Historia Ulmów stała się symbolem najwyższego ryzyka związanego z pomocą. Nie była jednak jedyną historią ratowania. W okupowanej Polsce działały tysiące osób pomagających na różne sposoby: od jednorazowego przekazania żywności po wielomiesięczne ukrywanie całych rodzin. Nie wszystkie nazwiska są znane, nie wszystkie przypadki zostały udokumentowane, a wiele historii wyszło na jaw dopiero po dziesięcioleciach.

Kiedy i na jakiej podstawie ustanowiono Narodowy Dzień Pamięci?

Święto ustanowił Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustawą z 6 marca 2018 roku. Akt ogłoszono 21 marca, a przepisy weszły w życie 22 marca 2018 roku. Pełną treść można sprawdzić w Internetowym Systemie Aktów Prawnych na stronie isap.sejm.gov.pl.

Zgodnie z intencją ustawodawcy dzień ten jest hołdem dla obywateli polskich, którzy ratowali swoich żydowskich bliźnich przed Zagładą planowaną i realizowaną przez niemieckich okupantów. Ustawa podkreśla odwagę, męstwo, współczucie i solidarność międzyludzką.

Warto odróżniać trzy pojęcia, które bywają używane zamiennie:

święto państwowe – dzień ustanowiony ustawą przez państwo;
dzień pamięci – termin przeznaczony na upamiętnienie osób lub wydarzeń;
dzień ustawowo wolny od pracy – dzień wymieniony w odrębnych przepisach o dniach wolnych.

24 marca spełnia dwa pierwsze kryteria, lecz nie jest dniem wolnym od pracy.

Jak Polacy pomagali Żydom pod okupacją niemiecką?

Pomoc przybierała bardzo różne formy. Czasem była pojedynczym gestem, a czasem długotrwałym działaniem wymagającym współpracy wielu osób. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa, do którego należał okupowany Kraków, udzielanie schronienia Żydom było zagrożone wyjątkowo surowymi represjami, włącznie z karą śmierci. Ryzyko obejmowało nie tylko osobę bezpośrednio pomagającą, lecz także jej rodzinę i otoczenie.

Ukrywanie w domach, gospodarstwach i klasztorach

Najbardziej rozpoznawalną formą pomocy było zapewnianie schronienia: na strychu, w piwnicy, w zabudowaniach gospodarczych, w specjalnie przygotowanej kryjówce albo w mieszkaniu. Taka pomoc wymagała codziennego zdobywania żywności, utrzymywania tajemnicy i reagowania na kontrole, donosy lub nagłe przeszukania.

Fałszywe dokumenty i nowa tożsamość

Metryki chrztu, kenkarty, zaświadczenia o zatrudnieniu i kartki żywnościowe mogły umożliwić opuszczenie getta i funkcjonowanie po tak zwanej aryjskiej stronie. Przygotowanie dokumentów często angażowało duchownych, urzędników, drukarzy, członków konspiracji i osoby przekazujące bezpieczne adresy.

Żywność, leki, pieniądze i informacje

Pomagano także przez dostarczanie jedzenia, lekarstw, odzieży i pieniędzy. Przenoszono wiadomości między gettem a osobami przebywającymi poza nim, poszukiwano kryjówek, lekarzy i przewodników. Nawet krótka pomoc mogła przesądzić o przeżyciu kolejnego dnia, choć sama nie zawsze prowadziła do ocalenia.

Pomoc zorganizowana i działalność „Żegoty”

W Polskim Państwie Podziemnym działała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, związana z Delegaturą Rządu RP na Kraj. Organizowała wsparcie finansowe, dokumenty, lokale i opiekę nad dziećmi. Obok struktur konspiracyjnych działały sieci rodzinne, sąsiedzkie, religijne i zawodowe. Granica między pomocą spontaniczną a zorganizowaną nie zawsze była wyraźna.

Ważne jest również to, że skuteczna akcja ratunkowa zazwyczaj wymagała łańcucha ludzi. Jedna osoba udostępniała mieszkanie, inna zdobywała jedzenie, kolejna przygotowywała dokumenty, a ktoś jeszcze organizował transport. Zerwanie jednego ogniwa mogło zagrozić wszystkim uczestnikom.

Kim są Sprawiedliwi wśród Narodów Świata?

Sprawiedliwy wśród Narodów Świata to tytuł nadawany przez izraelski instytut Yad Vashem osobom nieżydowskim, które podczas Zagłady ratowały Żydów, podejmując rzeczywiste ryzyko i nie kierując się chęcią uzyskania korzyści materialnej. Każda sprawa jest badana na podstawie relacji, dokumentów i świadectw.

Polacy stanowią największą grupę narodową wśród osób uhonorowanych tym tytułem. Liczba uznanych osób może się zmieniać wraz z kolejnymi postępowaniami, dlatego aktualne statystyki najlepiej sprawdzać bezpośrednio na stronie Yad Vashem.

Tytuł Sprawiedliwego nie jest jednak jedynym sposobem rozpoznawania pomocy. Część historii nie mogła zostać formalnie potwierdzona, ponieważ zabrakło dokumentów lub świadków. Inni pomagający zginęli razem z ukrywanymi osobami. Dlatego Narodowy Dzień Pamięci obejmuje szerszą grupę niż wyłącznie osoby uhonorowane przez Yad Vashem.

Polacy ratujący Żydów – krakowskie historie i miejsca pamięci

Kraków był siedzibą władz Generalnego Gubernatorstwa i miejscem brutalnej polityki okupacyjnej. W marcu 1941 roku Niemcy utworzyli getto w Podgórzu. Deportacje, egzekucje i likwidacja getta sprawiły, że pomoc wymagała działania w warunkach stałego terroru. Dziś lokalną historię można poznawać w miejscach należących do Trasy Pamięci Muzeum Krakowa.

Tadeusz Pankiewicz i Apteka pod Orłem

Jedną z najważniejszych krakowskich historii jest działalność farmaceuty Tadeusza Pankiewicza i jego współpracownic: Ireny Droździkowskiej, Aurelii Danek i Heleny Krywaniuk. Apteka pod Orłem znajdowała się w granicach getta, a Pankiewicz uzyskał prawo do stałego przebywania na jego terenie.

Personel dostarczał leki i opatrunki, przekazywał żywność oraz informacje, pomagał w kontaktach z osobami poza gettem, przechowywał powierzone przedmioty i udostępniał apteczne zakamarki jako chwilowe schronienie. Tadeusz Pankiewicz został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Apteka pod Orłem mieści się przy placu Bohaterów Getta 18, 30-547 Kraków. Aktualne godziny otwarcia, ceny i zasady zwiedzania należy sprawdzić na stronie Muzeum Krakowa.

Fabryka Emalia Oskara Schindlera

Choć Oskar Schindler był Niemcem, a nie Polakiem, historia jego fabryki stanowi ważny kontekst dla opowieści o ratowaniu Żydów i o okupowanym Krakowie. Wystawa „Kraków – czas okupacji 1939–1945” pokazuje życie mieszkańców miasta, mechanizmy terroru, los społeczności żydowskiej oraz różne postawy wobec prześladowań.

Oddział znajduje się przy ul. Lipowej 4, 30-702 Kraków. Ze względu na duże zainteresowanie warto wcześniej sprawdzić dostępność biletów na oficjalnej stronie Muzeum Krakowa.

Ulica Pomorska i pełny kontekst okupacyjnego terroru

Trzecim oddziałem tworzącym Trasę Pamięci jest Ulica Pomorska przy ul. Pomorskiej 2, 30-039 Kraków. Dawna siedziba niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa pozwala zrozumieć system terroru, w którym podejmowano decyzje o pomocy. Zestawienie tej ekspozycji z Apteką pod Orłem i Fabryką Schindlera chroni przed wyrwaniem historii ratowania z realiów okupacji.

Oficjalny opis wszystkich trzech oddziałów, bieżące godziny i informacje o biletach znajdują się na stronie Trasy Pamięci Muzeum Krakowa.

Jak uczcić Narodowy Dzień Pamięci 24 marca 2027 roku w Krakowie?

Nie istnieje jeden obowiązkowy sposób obchodzenia tego dnia. Najważniejsze jest połączenie szacunku dla pomagających z pamięcią o ratowanych i o ofiarach Zagłady. W Krakowie można wybrać jedną z poniższych form.

Sprawdź oficjalny program obchodów. Zajrzyj do kalendarzy Muzeum Krakowa, krakowskiego oddziału IPN, miejskich instytucji kultury i organizatorów wydarzeń edukacyjnych.
Odwiedź plac Bohaterów Getta. Zatrzymaj się przy pomniku pustych krzeseł i przeczytaj o historii miejsca, zanim zrobisz zdjęcia lub przejdziesz dalej.
Zwiedź Aptekę pod Orłem. To najlepszy punkt do poznania historii pomocy udzielanej wewnątrz getta krakowskiego.
Przejdź fragment Trasy Pamięci. Połącz Aptekę pod Orłem z Fabryką Schindlera na Zabłociu, a w osobnym terminie odwiedź Ulicę Pomorską.
Zapal znicz lub połóż kamień pamięci. Zrób to bez zasłaniania tablic, blokowania przejścia i pozostawiania przypadkowych dekoracji.
Poznaj jedną konkretną biografię. Przeczytaj nie tylko o osobie pomagającej, ale również o osobach, którym pomagała.
Porozmawiaj z dziećmi i młodzieżą. Dostosuj język do wieku, unikaj drastycznych szczegółów bez przygotowania i zostaw czas na pytania.

Dobrym rozwiązaniem jest zaplanowanie wizyty w muzeum nie dokładnie 24 marca, lecz w najbliższy weekend. Pozwala to uniknąć pośpiechu i przeznaczyć więcej czasu na wystawę. W 2027 roku 24 marca przypada w środę, dlatego rodzinne zwiedzanie można rozważyć również 20–21 lub 27–28 marca, po sprawdzeniu aktualnych godzin otwarcia.

Jak przygotować obchody w szkole, bibliotece lub instytucji?

Warto odejść od samego odczytania daty i krótkiego apelu. Najlepszy program łączy biografię, lokalny kontekst i pracę ze źródłem historycznym. Nie musi być długi, ale powinien jasno odpowiadać na trzy pytania: kto pomagał, komu pomagał i w jakich warunkach podejmował decyzję.

Przykładowy scenariusz zajęć na 45 minut

5 minut: wyjaśnienie, dlaczego dzień przypada 24 marca;
10 minut: historia rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nią Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów;
10 minut: krakowski przykład Tadeusza Pankiewicza i pracownic Apteki pod Orłem;
10 minut: analiza fotografii, dokumentu, wspomnienia albo planu getta;
10 minut: rozmowa o odpowiedzialności, ryzyku, granicach odwagi i sposobach zachowania pamięci.

Jakie materiały przygotować?

krótką oś czasu z datami 1939, 1941, 1942, 1943, 24 marca 1944 i 2018;
mapę okupowanego Krakowa z zaznaczonym gettem, placem Bohaterów Getta i ul. Lipową;
biogram osoby pomagającej oraz biogram przynajmniej jednej osoby ratowanej;
fragment wspomnienia lub dokumentu z dokładnym opisem pochodzenia;
pytania do dyskusji, które nie sprowadzają tematu do prostego podziału na bohaterów i biernych obserwatorów.

Organizator powinien sprawdzić pisownię nazwisk, daty, nazwy miejsc i status praw do używanych fotografii. Materiałów edukacyjnych warto szukać w serwisach Instytutu Pamięci Narodowej, Muzeum Krakowa, Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej i Yad Vashem. Oficjalny portal tematyczny IPN jest dostępny na stronie ipn.gov.pl.

Jak odpowiedzialnie opowiadać o ratowaniu Żydów?

Temat wymaga precyzji i empatii. Upamiętnienie heroicznych postaw nie powinno prowadzić do uproszczeń, które zaciemniają rzeczywistość Zagłady. Pomagający działali wśród terroru stworzonego przez niemieckiego okupanta, ale mierzyli się także z niebezpieczeństwem donosów, szantażu, obojętności i wrogości części otoczenia.

W dobrym artykule, lekcji lub wystąpieniu warto przestrzegać kilku zasad:

Nazywaj sprawców precyzyjnie. Pisz o niemieckich władzach okupacyjnych, żandarmerii, policji i aparacie terroru, a nie o bezosobowej „wojnie”.
Nie pomijaj ratowanych Żydów. Podawaj nazwiska i losy, gdy są znane.
Nie przedstawiaj bohaterstwa jako postawy powszechnej. Ratowanie wymagało wyjątkowej decyzji i należało do zachowań mniejszościowych.
Rozróżniaj pomoc, ratunek i ocalenie. Pomoc mogła nie zakończyć się przeżyciem, a ocalenie często było rezultatem współpracy wielu osób.
Unikaj konkursu cierpienia. Pamięć o polskich ofiarach represji i o żydowskich ofiarach Zagłady nie musi się wzajemnie wykluczać.
Opieraj się na sprawdzonych źródłach. Weryfikuj informacje w muzeach, archiwach, instytutach badawczych i bazach dokumentów.

Odpowiedzialna pamięć nie odbiera znaczenia bohaterskim decyzjom. Przeciwnie: pokazuje ich prawdziwą wagę, ponieważ nie ukrywa skali ryzyka ani złożoności społecznych postaw.

Najczęstsze pytania o Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów

Kiedy wypada święto w 2027 roku?

Narodowy Dzień Pamięci przypada w środę, 24 marca 2027 roku.

Czy 24 marca jest dniem wolnym od pracy?

Nie. Jest to święto państwowe, ale nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy ani od nauki.

Dlaczego symbolem święta stała się rodzina Ulmów?

Józef i Wiktoria Ulmowie wraz z dziećmi zostali zamordowani 24 marca 1944 roku przez niemieckich żandarmów za ukrywanie ośmiorga Żydów. Rocznica tej zbrodni została wybrana jako data państwowego dnia pamięci.

Kogo upamiętnia ten dzień?

Dzień upamiętnia obywateli polskich, którzy pomagali Żydom prześladowanym przez niemieckiego okupanta. Pamięć powinna obejmować także osoby ratowane oraz wszystkie ofiary Zagłady.

Gdzie w Krakowie najlepiej poznać tę historię?

Najbardziej bezpośrednio z tematyką pomocy związana jest Apteka pod Orłem przy placu Bohaterów Getta 18. Szerszy kontekst okupacji pokazują Fabryka Emalia Oskara Schindlera przy ul. Lipowej 4 i oddział Ulica Pomorska przy ul. Pomorskiej 2.

Czy w Krakowie odbywają się oficjalne obchody?

W różnych latach organizowane są uroczystości, wykłady, zajęcia edukacyjne i wydarzenia muzealne. Program na 2027 rok należy sprawdzić bliżej terminu, ponieważ godziny, miejsca i zasady udziału mogą ulec zmianie.

Jakie symbole są odpowiednie podczas upamiętnienia?

Można zapalić znicz, złożyć kwiaty lub położyć kamień pamięci. Najważniejsze są spokój, szacunek dla miejsca i unikanie zachowań, które zamieniają upamiętnienie w przypadkową atrakcję.

Narodowy Dzień Pamięci 2027 – najważniejsze informacje

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką przypada 24 marca 2027 roku, w środę. Nie jest to dzień wolny od pracy. Data nawiązuje do zbrodni w Markowej, gdzie 24 marca 1944 roku niemieccy żandarmi zamordowali rodzinę Ulmów oraz ośmioro ukrywanych przez nią Żydów.